انواع اختلال وسواس (OCD) چیست | علل و روشهای درمان

اختلال وسواس فکری-عملی شامل افکار یا وسواس‌های تکراری است که منجر به اضطراب، پریشانی و تمایل به انجام رفتارهای اجباری می‌شود. اکثر علائم OCD شامل مشغولیت‌های ذهنی مانند آلودگی، چک کردن یا تقارن است، اما می‌توانند بر آسیب، رابطه جنسی و اخلاق نیز تمرکز کنند در حالی که برخی از زیرگروه‌های OCD نسبت به سایرین آسان‌تر درمان می‌شوند، علائم اغلب از طریق درمان و دارو به خوبی مدیریت می‌شوند.

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) چیست؟

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) وضعیتی است که شامل افکار مزاحم مکرر (وسواس) و رفتارهای آیینی یا اعمال ذهنی (اجبار) می‌شود. اکثر افراد مبتلا به OCD گزارش می‌دهند که وسواس‌هایشان باعث اضطراب و پریشانی بیش از حد آنها می‌شود. با این حال، انجام رفتار اجباری آنها به طور موقت آن استرس را تسکین می‌دهد. با گذشت زمان، اجبارها می‌توانند پیچیده‌تر و زمان‌برتر شوند و روال عادی فرد را مختل کرده و توانایی عملکرد او را مختل کنند.

در حالی که وسواس‌ها و اجبارها علائم بارز OCD هستند، این علائم برای همه افراد مبتلا به این اختلال به یک شکل بروز نمی‌کنند. وسواس‌ها و اجبارهای خاص بر اساس زیرگروه OCD متفاوت هستند. با این حال، آنها به طور مداوم منجر به سطوح بالایی از ناراحتی، استرس و اختلال می‌شوند.

آیا OCD در دسته اختلالات اضطرابی قرار می گیرد ؟

از آنجا که علائم اضطراب معمولاً بخشی از OCD هستند، قبلاً به عنوان یک اختلال اضطرابی طبقه‌بندی می‌شد. با این حال، به دلیل برخی از ویژگی‌های منحصر به فرد اختلال وسواس فکری عملی، مانند افکار مزاحم و رفتارهای تکراری، از آن زمان به بعد، دسته‌ی جداگانه‌ای به آن اختصاص داده شده است. اضطراب همراه با وسواس فکری عملی اغلب با هم رخ می‌دهند و تخمین زده می‌شود که بیش از 90٪ از افراد مبتلا به وسواس فکری عملی، بیماری همراه دیگری نیز دارند.

زیرگروه‌های اختلال وسواس چگونه درمان می‌شوند؟

اختلال وسواس فکری-عملی معمولاً با روان درمانی یا درمان همراه با دارو درمان می‌شود. طبق برخی مطالعات، درمان‌های خاص OCD در درمان برخی از زیرگروه‌ها مؤثرتر هستند. به عنوان مثال، افرادی که وسواس تمیز کردن و چک کردن دارند اغلب به مواجهه و پیشگیری از پاسخ به خوبی پاسخ می‌دهند، در حالی که افرادی که علائم وسواسی بیشتری دارند ممکن است از درمان‌های شناختی بهره‌مند شوند.

درمان دارویی برای اختلال وسواس چیست ؟

معمولا افراد مبتلا به اختلال وسواس علاوه بر روان درمانی، از داروهای روانپزشکی نیز بهره‌مند می‌شوند. تعدادی از داروهای روانپزشکی برای درمان اختلال وسواس فکری-عملی استفاده می‌شوند، از جمله داروهای ضد افسردگی و داروهای ضد روان‌پریشی. داروها می‌توانند به افراد در مدیریت برخی از علائم اختلال وسواس ، از جمله اضطراب، تکانشگری و افکار مزاحم، کمک کنند.

• داروهای SSRI: داروهای SSRI بر روی گیرنده‌های سروتونین در مغز کار می‌کنند و معمولاً برای افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی تجویز می‌شوند، به خصوص زمانی که آنها به طور همزمان اختلال خلقی یا اضطرابی دارند.
• داروهای ضد روان‌پریشی: داروهای ضد روان‌پریشی گیرنده‌های دوپامین را در مغز مسدود می‌کنند که می‌تواند به کاهش افکار مزاحم مرتبط با اختلال وسواس فکری-عملی کمک کند.

مداخلات روان درمانی برای اختلال وسواس چیست ؟

روان درمانی خط مقدم برای اختلال وسواس است و اغلب می‌تواند به افراد در مدیریت علائمشان کمک کند. تحقیقات بیشتری نشان می‌دهد که انواع خاصی از روش های درمان در کمک به افراد مبتلا به علائم اختلال وسواس فکری-عملی مؤثر هستند.

• پیشگیری از مواجهه و پاسخ (ERP): روش ERP نوع خاصی از درمان مواجهه است که به افراد کمک می‌کند تا با ترس‌های خود روبرو شوند، مهارت‌های مقابله سالم را یاد بگیرند و چرخه رفتارهای اجباری اختلال وسواس فکری-عملی را بشکنند.
• درمان شناختی رفتاری (CBT): روشCBT  می‌تواند به افراد کمک کند تا افکار وسواسی بی‌فایده که در علائم آنها نقش دارند را شناسایی، ردیابی و تغییر دهند. این روش همچنین از رفتارگرایی و آموزش معکوس کردن عادت برای شکستن عادات اجباری استفاده می‌کند.
• درمان پذیرش و تعهد (ACT): درمان پذیرش و تعهد برای اختلال وسواس فکری-عملی می‌تواند به افراد کمک کند تا یاد بگیرند که چگونه از مهارت‌های ذهن آگاهی و پذیرش عاطفی برای مقابله با اختلال وسواس فکری-عملی به روش‌های سالم‌تر استفاده کنند. این درمان همچنین افراد را تشویق می‌کند تا اعمال خود را با ارزش‌های اصلی خود شناسایی و هماهنگ کنند.

 انواع مختلف اختلال وسواس فکری عملی

در حالی که هنوز به طور جهانی مورد توافق نیست، تعداد فزاینده‌ای از مطالعات نشان می‌دهد که زیرگروه‌های اختلال وسواس فکری عملی وجود دارند. این زیرگروه‌ها ممکن است بر علائم خاص فرد و توصیه‌های درمانی تأثیر بگذارند. برخی از مطالعات حتی نشان می‌دهند که تفاوت‌های عصبی در مغز افرادی که با انواع مختلف اختلال وسواس فکری عملی دست و پنجه نرم می‌کنند، وجود دارد .

۱ . اختلال وسواس ناشی از آلودگی (وسواس نجسی پاکی )

افراد مبتلا به اختلال وسواس ناشی از آلودگی اغلب از میکروب‌ها، باکتری‌ها و یا ویروس‌ها هراس دارند. انواع آلودگی اختلال وسواس فکری عملی می‌تواند منجر به شستشوی اجباری دست‌ها، تمیز کردن، ضدعفونی کردن یا انجام اقدامات احتیاطی بهداشتی شود که برای اطرافیانشان بیش از حد به نظر می‌رسد. برخی از افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری عملی ناشی از آلودگی از ابتلا به بیماری می‌ترسند و برخی دیگر فقط از فکر میکروب‌ها اذیت می‌شوند. رعایت بهداشت و انجام تشریفات نظافت ناشی از اختلال وسواس فکری عملی می‌تواند برای افراد مبتلا به این زیرگروه بسیار وقت‌گیر و دشوار باشد. مطالعات نشان می‌دهد که اختلال وسواس فکری-عملی ناشی از آلودگی به خوبی به درمان‌های مواجهه‌ای پاسخ می‌دهد و یکی از آسان‌ترین انواع اختلال وسواس فکری-عملی برای درمان است.

افراد مبتلا به وسواس آلودگی چه افکاری دارند ؟

اختلال وسواس فکری-عملی ناشی از آلودگی شامل طیف وسیعی از وسواس‌های شدید و منحصر به فرد است، از جمله:

1. ترس از غذاهای خاص یا دسته‌ای از غذاها
2. ترس از وجود حشرات یا حیوانات در خانه
3. ترس از فاسد شدن غذاها
4. ترس از لمس وسایلی مانند توالت و دستگیره در
5. ترس از شیوع بیماری‌های عفونی
6. ترس از به اشتراک گذاشتن وسایلی مانند فنجان، برس مو یا بطری با افراد
7. ترس از مدفوع و ادرار

رفتارهای وسواس گونه در افراد مبتلا به وسواس  آلودگی چیست ؟

وسواس فکری-عملی آلودگی می‌تواند وسواس‌های تغییر دهنده زندگی ایجاد کند که می‌تواند سلامت و رفاه فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد، مانند:

• سفید کردن سطوح چندین بار در روز
• انجام رفتارهای بهداشتی شدید پس از اجابت مزاج
• دوش گرفتن و شستن بیش از حد دست‌ها
• دور انداختن هر چیزی که فکر می‌کنید آلوده است
• بو کردن و بررسی مکرر غذاها
• اجازه ندادن به عزیزان برای رفتن به مکان‌هایی که با “نجس بودن” مرتبط هستند

 ۲. وسواس چک کردن

وسواس فکری-عملی چک کردن ، رایج‌ترین زیرگروه است و شامل چک کردن و چک کردن اجباری برای اطمینان از کامل، دقیق، ایمن یا طبیعی بودن چیزی است.نمونه‌هایی از وسواس‌های فکری-عملی شامل چک کردن مکرر قفل‌ها و لوازم خانگی، خواندن مجدد ایمیل‌ها برای یافتن اشتباهات، تکرار آزمایش‌ها و معاینات پزشکی یا پرسیدن مداوم از یکی از عزیزان در مورد عصبانیتشان است. افراد مبتلا به وسواس فکری-عملی چک کردن معمولاً به نتایج اولین چک اعتماد ندارند، که باعث می‌شود بارها و بارها چک کنند. وسواس فکری-عملی چک کردن بسیار قابل درمان است و اغلب به خوبی به مواجهه و پیشگیری از پاسخ (ERP) پاسخ می‌دهد.

 وسواس‌های فرد مبتلا به وسواس چک کردن شامل چه مواردیست ؟

• روشن بودن اجاق گاز
• قفل نبودن درها
• باز بودن پنجره‌ها
• روشن بودن موتور ماشین
• اختلال در تنفس کودک

 ۳. وسواس تقارن یا وسواس «کاملاً درست»

افراد مبتلا به وسواس تقارن نیاز دارند که چیزها صاف، متقارن، مرتب یا به ترتیب خاصی انجام شوند. وقتی چیزی به روش ترجیحی مرتب یا تکمیل نشود، می‌تواند باعث ناراحتی قابل توجهی شود. این زیرگروه رایج وسواس می‌تواند منجر به سازماندهی اجباری، اصلاح اشتباهات یا انجام مجدد کارهایی شود که به روش خاصی انجام نشده‌اند. افراد مبتلا به وسواس تقارن ترجیحات بسیار خاص و دقیقی دارند که ممکن است در مورد برخی یا همه اشیاء، مکان‌ها یا وظایف اعمال شود، به همین دلیل است که این زیرگروه می‌تواند با وسواس «کاملاً درست» مرتبط باشد. وسواس تقارن سومین زیرگروه رایج است و اغلب با مواجهه و پیشگیری از پاسخ قابل درمان است.

افکار افراد مبتلا به وسواس تقارن شامل چه مواردیست ؟

وسواس تقارن می‌تواند شامل هر تعداد وسواسی باشد که به نظر می‌رسد عمدتاً بی‌ارتباط با وسواس‌ها هستند. افکار یک فرد وسواسی تقارن می‌تواند شامل این موارد باشد:

• کسی به شدت بیمار خواهد شد
• کسی خواهد مرد
• خانه خواهد سوخت
• دنیا به پایان خواهد رسید
• کسی تصادف خواهد کرد

رفتارهای وسواس گونه در افراد دارای وسواس تقارن چگونه است ؟

• دست زدن به قفل در به دفعات زیاد
• چرخاندن و چرخاندن مکرر کلید برق
• شمارش با صدای بلند یا با خود
• گام برداشتن یا راه رفتن به روشی خاص
• پلک زدن یا حرکت دادن اجباری چشم‌ها

 ۴. وسواس خالص یا OCD کاملا وسواسی

OCD کاملاً وسواسی (که به آن وسواس فکری-عملی خالص نیز گفته می‌شود) زیرمجموعه‌ای است که می‌تواند به صورت وسواس بدون هیچ گونه اجبار بیرونی بروز کند. تحقیقات نشان می‌دهد که اکثر افراد مبتلا به وسواس  خالص، وسواس‌هایی دارند که ماهیت اخلاقی، جنسی، پرخاشگرانه یا به هر حال “نامناسب” دارند . افراد مبتلا به OCD کاملا وسواسی برای مقابله با افکار وسواسی خود، درگیر آیین‌ها یا رفتارهای فیزیکی و اجباری نمی‌شوند. در عوض، آنها ممکن است درگیر آیین‌های ذهنی مانند تکرار مانتراها و دعاها یا مرور خاطرات (مانند OCD حافظه کاذب) شوند. OCD کامل ممکن است به درمان‌های شناختی یا دارو بهتر از درمان مواجهه‌ای پاسخ دهد.

افکار و ترس های یک فرد مبتلا به OCD کاملا وسواسی

• نگرانی در مورد آسیب رساندن یا کشتن خود یا یکی از عزیزان
• نگرانی در مورد سوءاستفاده یا آزار و اذیت کسی
• نگرانی در مورد رانندگی از روی پل یا برخورد با دیوار
• نگرانی در مورد تماشای پورنوگرافی یا تمایلات جنسی آنها

رفتارهای افراد مبتلا به OCD خالص چگونه است ؟

• گفتن مکرر “من خوبم”
• گفتن مکرر “من اینطور نیستم”
• گفتن مکرر “این هرگز اتفاق نخواهد افتاد”
• مرور بیش از حد یک خاطره دردناک
• گفتن مکرر “من اشتباه می‌کنم، بد هستم یا شکسته‌ام”

 ۵ .وسواس در مسائل جنسی

OCD می‌تواند از بسیاری جهات بر رابطه جنسی تأثیر بگذارد. افراد مبتلا به زیرگروه‌های جنسی اختلال وسواس (OCD) در مورد تمایلات جنسی یا ترجیحات جنسی خود شک و تردید زیادی دارند، اغلب افکار مزاحم جنسی دارند و ممکن است بیش از حد هویت جنسیتی یا گرایش جنسی خود را زیر سوال ببرند. بسیاری از آنها درگیر بررسی اجباری برای برانگیختگی جنسی، تحقیق اجباری در مورد تمایلات جنسی یا اجتناب از محرک‌ها هستند.

•  SO-OCD: افرادی که با SO-OCD (که گاهی اوقات HOCD نامیده می‌شود) دست و پنجه نرم می‌کنند، با افکار مزاحم مربوط به گرایش جنسی خود دست و پنجه نرم می‌کنند و نگرانند که دیگران آنها را به عنوان فردی با گرایش جنسی متفاوت از آنچه که با آن شناخته می‌شوند، درک کنند.
• POCD: POCD شامل افکار مزاحم مربوط به ترس از تبدیل شدن به یک پدوفیل است.
• TOCD: TOCD شامل وسواس‌های مربوط به هویت جنسیتی است.
  زیرگروه جنسی اختلال وسواس فکری-عملی می‌تواند بسیار ناراحت‌کننده و دشوار برای افراد باشد که در مورد آن صحبت کنند، که ممکن است باعث شود برخی از آنها از مراجعه به پزشک خودداری کنند.

افکار افراد مبتلا به وسواس‌های جنسی شامل چه مواردیست ؟

• فکر کردن به تجربیات جنسی گذشته
• فکر کردن به تجربیات جنسی آینده
• خیال‌پردازی در مورد رابطه جنسی
• فکر کردن در مورد تمایلات جنسی خود
• فکر کردن در مورد اینکه دیگران چگونه به تمایلات جنسی آنها نگاه می‌کنند
• وسواس‌های جنسی وسواسی

رفتار افراد دارای وسواس‌های جنسی  شامل چه مواردیست ؟

• داشتن رابطه جنسی
• خودارضایی
• تماشای پورنوگرافی
• ورزش کردن یا رژیم گرفتن برای تغییر ظاهر
• پرسیدن از افراد در مورد برداشت آنها از تمایلات جنسی خود

۶ . وسواس فکری آسیب‌زا

افراد مبتلا به وسواس فکری آسیب‌زا، افکار، نگرانی‌ها و تصاویر ذهنی وسواس‌گونه‌ای در مورد آسیب رساندن به خود یا دیگران دارند. این وسواس‌های خشونت‌آمیز تقریباً همیشه ناشی از ترس هستند و منعکس‌کننده تمایل واقعی برای آسیب رساندن به کسی نیستند. با این حال، افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی آسیب‌زا در مورد افکار مزاحم خود بسیار مضطرب و پریشان می‌شوند و بسیاری از آنها برای مقابله با این افکار، به اجتناب اجباری، بررسی، تحقیق یا اطمینان‌بخشی روی می‌آورند. هنگامی که اختلال وسواس فکری-عملی آسیب‌زا شامل وسواس‌های عملی باشد، اغلب می‌توان آن را با مواجهه و پیشگیری از پاسخ درمان کرد. وقتی عمدتاً شامل افکار مزاحم باشد، ممکن است درمان‌های شناختی مانند CBT یا ACT ترجیح داده شوند، گاهی اوقات همراه با دارو است .

افکار افراد دارای وسواس آسیب‌زا شامل چه مواردیست ؟

• فکر کردن به کشتن کسی
• فکر کردن به آسیب رساندن به کسی از نظر جسمی یا روحی
• باور به اینکه در گذشته به کسی آسیب رسانده‌اند
• تصور تصادفات وحشتناک اتومبیل
• باور به اینکه در آینده به کسی آسیب خواهند رساند

رفتارهای فرد دارای وسواس آسیب زا چگونه است ؟

• اطمینان دادن به خود به صورت کلامی یا ذهنی
• اطمینان دادن به دیگران به صورت کلامی یا ذهنی
• انجام تحقیق در مورد رفتارهای آسیب‌زا
• بیش از حد ترسو یا دلسوز بودن
• اجتناب از افراد برای دور نگه داشتن آنها از خطرات

۷ . وسواس رابطه‌ای

افراد مبتلا به وسواس فکری-عملی رابطه‌ای درگیر باورها و ترس‌هایی در مورد شریک زندگی یا رابطه خود می‌شوند. به عنوان مثال، ممکن است کاملاً درگیر ترس از اینکه شریک زندگی‌شان به آنها خیانت می‌کند یا قصد جدایی از آنها را دارد، شوند. دیگران که مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی در روابط هستند، ممکن است وسواس داشته باشند که بفهمند آیا شریک زندگی‌شان «همان کسی است که می‌خواهند» یا نه. مانند سایر زیرگروه‌های اختلال وسواس ، بیشتر این وسواس‌ها ناشی از اضطراب، ترس و شک به خود هستند، نه اینکه منعکس‌کننده نگرانی‌های واقع‌بینانه در مورد شریک زندگی یا رابطه‌شان باشند.

افکار افراد دارای وسواس در روابط می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• نگرانی در مورد خیانت
• فکر کردن به اینکه شریک زندگی دروغ می‌گوید
• فکر کردن به اینکه شریک زندگی می‌تواند بهتر عمل کند
• تصور شریک زندگی در حال رابطه جنسی با شخص دیگری
• نگرانی از اینکه طرف مقابل «همان کسی» نیست

وسواس  جسمی

افراد مبتلا به وسواس فکری عملی جسمی وسواس‌هایی دارند که بر بدن یا سلامت جسمی آنها متمرکز است. به عنوان مثال، افراد مبتلا به وسواس فکری عملی سلامتی، افکار و نگرانی‌های وسواسی در مورد ابتلا به یک بیماری یا اختلال مزمن جدی دارند. این می‌تواند منجر به تحقیقات بیش از حد یا آزمایش‌ها و رویه‌های پزشکی گران‌قیمت شود که به وسواس عملی تبدیل می‌شوند. مشابه اختلال بدشکلی بدن، برخی از افراد مبتلا به وسواس فکری عملی جسمی متقاعد می‌شوند که بدنشان بدشکل یا ناقص است و عادات غذایی و ورزشی نامنظمی پیدا می‌کنند. انواع وسواس جسمی ارتباط نزدیکی با وسواس فکری عملی دارند و ممکن است به طور مشابه با مواجهه و پیشگیری از پاسخ، گاهی اوقات علاوه بر داروها، درمان شوند .

افکار و نگرانی های فرد مبتلا به وسواس جسمی چیست ؟

• نگرانی در مورد ابتلا به سرطان
• نگرانی در مورد ابتلا به کووید
• نگرانی در مورد ابتلا به ایدز/اچ‌آی‌وی
• نگرانی در مورد ناسالم بودن پوست یا مو
• نگرانی در مورد بدشکل شدن قسمتی از بدن

چگونه برای درمان وسواس اقدام کنیم ؟

درمان، به ویژه مواجهه و پیشگیری از پاسخ، استاندارد طلایی برای درمان وسواس فکری عملی است که ممکن است با داروهای روانپزشکی ترکیب شود. از آنجا که وسواس فکری عملی یک حوزه تخصصی روانشناسی است، یافتن درمانگری با آموزش و تجربه در درمان‌های وسواس فکری عملی مانند ERP توصیه می‌شود.6،11

در وب سایت نوبت دهی آیم طب فهرستی وجود دارد که می‌تواند به فرد در یافتن گزینه‌های درمانی مناسب کمک کند و گزینه‌های درمانی آنلاین را برای افراد مبتلا به وسواس ارائه می‌دهد. در اولین قرار ملاقات، اکثر درمانگران ارزیابی بالینی را برای تأیید تشخیص و ارائه توصیه‌ها و گزینه‌های درمانی انجام می‌دهند.